Etiket arşivi: çar

Kıllı Erkekten Hükümdarlığa

Malum, Suudi Arabistan Kralı Abdullah bin Abdülaziz el-Suud’un ölümü üzerine ülkemizde yas ilan edilmesi pek çok çevrenin haklı tepkisiyle sonuçlandı. Bu tepkilerden birinde (üniversite hocalarımdan birinin facebook sayfasında) “kral” kelimesinin kökeninin tartışmaya açılması etimolojiye olan ilgim dolayısıyla merakımı cezbetti ve beni çok ufak bir araştırmaya sevk etti.

Öncelikle “kral” kelimesi Nişanyan’ın etimolojik sözlüğüne göre dilimize Sırpçadaki hükümdar anlamına gelen краљ sözcüğünden geçmiş ve bu yaygın kullanım Frank kralı Şarlman (latince: Carolus veya Karolus Magnus) ile başlamış. Magnus büyük, görkemli anlamına geliyor, İngilizcedeki “magnificent” sözcüğünün temelini de bu kelime oluşturuyor. Carolus’un İngiliz ve Fransız’lardaki karşılığı ise Charles. Bu yüzden Şarlman, İngilizlerde Charles The Great, Fransızlarda ise Charles Le Grand olarak da geçer. İster Charles olsun ister Carolus, bu isimlerin kökeni Germen dilindeki Karl’dan ileri geliyor ve anlamı “adam” veya “erkek” demek. Karl yada Carl isimleri kökenleri Germen halkına dayanan Alman erkeklerinde oldukça yaygın bir ara isim. Pek çok bilim insanında da bu ismi görmek mümkün. Örneğin: Carl Friedrich Gauss, Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien, Max Karl Ernst Ludwig Planck, Werner Karl Heisenberg, …

Gaius Julius Caesar
Gaius Julius Caesar

Şimdi buradan bir başka hükümdar anlamına gelen kelimeye, Rusların “çar” kelimesine bakalım. Kelimenin orijinal yazımı царь, yada latin harfleriyle tsar, kökeninde Sezar’a dayanıyor. Hikaye şöyle, Osmanlı sultanı II. Mehmet’in İstanbul’u fethiyle birlikte Roma İmparatorluğu yıkılır (Doğu Roma’ya Bizans ismi imparatorluk yıkıldıktan çok sonra verilmiştir) ve Roma’nın varisi kim olacak tartışması baş gösterir. Fatih Sultan Mehmet, kendisine Kayser-i Rum ünvanını alır, Roma’nın devamının kendisi olduğunu belirtmek için. Ünvana baktığımız zaman Rum sözcüğü Roma vatandaşı anlamına geliyor. Peki Kayser? Sezar’ın latincede orijinal yazılımı şöyle: Gaius Julius Caesar ve şöyle okunuyor Gaiyus Yuliyus Kayisar. Yani bizim İngilizlerden Sezar olarak aldığımız ismin orijinali farslara da geçen şekliyle Kayser. Sonuç olarak da Kayser-i Rum ünvanı, Romalıların Sezar’ı anlamına geliyor. Fakat, yıkılan Roma’nın üzerinde hak iddia eden sadece Fatih değil. Diğer hükümdarlar da kendilerinin varis olduğunu iddia ettiklerinden, ona uygun ünvanlar ediniyorlar. Ruslar da Kayser’in kendi versiyonları olan tsar, Türkçedeki okunuş itibarı ile çar ünvanını alıyor. Zaten Sezar lakabı Jül Sezar ve Augustus Sezar’dan sonra kullanılagelen bir imparatorluk lakabı olarak varlığını Avrupa’da sürdürmüş. Yani Çar, Sezar’dan geliyor, peki sezar’ın kökenine inmek istersek karşılaşacağınız sonuç nedir? Sezar, latince caesaries kelimesinden yani anlam itibarı ile kıllı kelimesinden türemiş.

Nihayetinde şunu görüyoruz. İlkel (!) toplumlarda, insanlara ve çocuklara, onların özelliklerini belli eden sıfatlar verilmiş. Erkek, kıllı, vs. Bu sıfatlar zamanla Karl, Charles, Sezar gibi isimlere dönüşmüşler ve isimler sahip oldukları insanların başarılarıyla gerçek anlamının dışında yeniden sıfatlara dönüşüvermiş: Kral ve Çar. Bir insanın erkek olduğunu veya kıllı olduğunu belirten kelime, günümüzde bir insanın bir topluma hükmettiğini, güç, iktidar ve para sahibi olduğunu gösteriyor.

Ayrıca, bir başka bakış açısından, bu incelemeyle neden kadının toplumdaki yerini yükseltmemiz gerektiğine dair hoş bir tespit yapılabilir. “Erkek” egemen bir toplumun nasıl “kral”lığa evrildiğini görüyoruz.  Zaten böylesine kadınsız bir toplumda daha çok “kral”lar ve “kral”cılar yaratırız.

Dipnot: Yazıda da geçen hükümdar sözcüğü Arapça hukm ve Farsça dar sözcüklerinin birleşmesinden oluşup, hüküm tutan, hüküm sahibi kişi anlamına gelmektedir.